Alibaba, made in china in België
Wat halen we binnen
‘Duizenden banen’ beloofde het Chinese e-commercebedrijf Alibaba, vandaag blijkt het nog om driehonderd te gaan. En samen met de deal voor een distributiecentrum in Luik tekende ons land ook een schimmige overeenkomst die zelfs ‘de internationale handelsregels kan beïnvloeden’. Of hoe China met zijn pakjes vooral zijn macht exporteert.
Annelien De Greef, illustraties Rhonald Blommestijn
China heeft een keizer. Zijn naam is Jack Ma, zijn imperium heet Alibaba. Ma was ooit een onfortuinlijke twintiger die geen baan vond. Zelfs Kentucky Fried Chicken wilde hem geen kip laten frituren. Hij werd zijn eigen baas en behoort vandaag tot het kleine kransje rijksten ter wereld. Zijn grot bestaat uit hypermoderne loodsen waar almaar meer robots en almaar minder arbeiders de lopende band proberen bij te houden. Zijn schat zijn de pakjes die wereldwijd online gekocht en verscheept worden en de gigantische hoeveelheid gegevens van gebruikers die op die manier verzameld worden.
Het verhaal kreeg vorig jaar een Belgische vertaling. De Chinese e-commercereus, op zoek naar een hub om de Europese markt te veroveren, koos op 5 december voor Luik. ‘In het verleden gingen alle grote investeringen in e-commerce naar Nederland of Duitsland. Nu niet meer’, zei minister van Economie Kris Peeters (CD&V). Voor premier Charles Michel (MR) was het ‘een historische dag’. En volgens burgemeester Willy Demeyer (PS) kon Luik beginnen te dromen van ‘duizenden banen’.
Tot zover het sprookje.
Dagelijks vertrekken vanuit Luik al 500 vrachtwagens, met Alibaba worden dat er 2.000. De route die daarvoor nodig is, kost 80 miljoen euro – meer dan de Chinese investering
Al tijdens de plechtige ceremonie tussen de Belgen en de Chinezen was duidelijk dat de trofee minder blonk dan gehoopt. Ali*baba had aangekondigd dat het wereldwijd 16 miljard dollar wilde investeren in de uitbouw van zijn digitale rijk. Dan was die initiële 75 miljoen euro voor de bouw van een loods op de luchthaven van Luik wel erg bescheiden. De 38 hectare grond die het Chinese bedrijf er aanvankelijk zou ontwikkelen, was geslonken tot 22 hectare. Ook de ‘duizenden banen’ verschrompelden langzaam. Aanvankelijk deed het cijfer van 900 directe en 2.100 directe banen de ronde. Dat werd bijgesteld naar 600. Vorige maand had Kris Peeters het in het parlement nog over 300. Ter vergelijking: Carrefour schrapte vorig jaar 950 banen in ons land, onder meer doordat het de grote digitale sprong voorwaarts van de e-commerce had gemist. Dat er op en rond de luchthaven van Luik vacatures komen, staat vast. De vraag is: hoeveel echt? De Chinese concurrent van Alibaba, JD.com, opende vorig jaar in Shanghai een depot waar 200.000 pakjes per dag verwerkt worden. Er werken vier mensen. Ook Alibaba maakt er geen geheim van dat volledige automatisering het doel is.
Logistieke spelers laten zich bovendien erg moeilijk lokaal verankeren. Dat bewezen de chartervluchten met Chinese toeristen op Luik onlangs nog. Liege Airport kreeg speciaal voor hen een Chinese facelift, met Mandarijnse opschriften, een aanbod van noedels in de winkeltjes en kraantjes met warm drinkwater. Maar voor de hotels en restaurants in ons land was het moeilijk om geld te verdienen aan die toeristen. Bij aankomst verdwenen ze meteen in Poolse bussen, zo snel mogelijk de grens over, naar Rome of Parijs. De verplichte overnachting in België om een toeristenvisum te krijgen, werd doorgebracht in het hotel naast de landingsbaan, de avond voor vertrek. Toen de Russische luchtvaartmaatschappij die de chartervluchten uitvoerde over de kop ging, was het verhaal uit. Sinds vorig jaar landen er geen Chinese toeristen meer op Luik. Volgende week stopt de taxfreeshop ermee, berichtte La Meuse. Van de passagiers van TUI Fly alleen kan de winkel niet leven.
Autoroute Alibaba
Op AliExpress, de webwinkel van Alibaba, kun je vandaag voor 1,08 euro een pluchen pandabeer kopen. De verzending is gratis. Je moet wel geduld hebben, want het duurt veertig dagen om de knuffel vanuit China thuis geleverd te krijgen. Dat nadeel tegenover Amazon of Bol.com wil Alibaba onder meer wegwerken met de nieuwe hub. De bedoeling is om alle pakjes binnen 72 uur na de bestelling waar ook ter wereld geleverd te krijgen. Econoom Paul De Grauwe is erg kritisch voor dat e-commerce*model. ‘Hoe kunnen die pakjes zo goedkoop naar hier verscheept worden? Doordat niet alle kosten in rekening gebracht worden. Niemand betaalt de milieuschade of de opstopping die al die bestelwagens veroorzaken.’ Volgens de ceo van Liege Airport, Luc Partoune, vertrekken er vandaag dagelijks 500 vrachtwagens vanuit de luchthaven, met Alibaba zal dat aantal oplopen tot 2.000. Om dat te kunnen opvangen, zijn infrastructuurwerken nodig, zoals een nieuwe weg. Lokale kranten hebben het over de ‘autoroute Alibaba’. Prijskaartje voor de Waalse regering: 80 miljoen euro of net iets meer dan de Chinese investering.
Nooit eerder sloot België met een bedrijf een memorandum af. Vlaanderen weigerde te tekenen. Alibaba wil de tekst van de overeenkomst niet vrijgeven
Luik gaf zijn mooiste lap grond, pal aan de landingsbaan, aan de Chinezen. Tot groot ongenoegen van FedEx, die andere cargospeler en op dit moment nog de belangrijkste klant van de luchthaven. Nochtans had die naar eigen zeggen ook uitbreidingsplannen. Voor de rest is het onduidelijk wat de Waalse en federale regering er voor overhadden om Alibaba te lokken. Subsidies, fiscale voordelen? De vragen die enkele Franstalige parlementsleden erover stelden, werden in het parlement ontweken. ‘Een schande’, zegt De Grauwe. ‘We hebben toch het recht om dat te weten? Nu kunnen we niet berekenen hoeveel de beloofde banen kosten. Die cijfers zouden ontluisterend kunnen zijn.’
Toen Amazon in de Verenigde Staten op zoek ging naar een tweede hoofdkwartier en 50.000 banen in het vooruitzicht stelde, probeerden meer dan tweehonderd steden het bedrijf te verleiden. De internetreus koos uiteindelijk voor New York en Arlington. Die hadden in ruil voor de banen in totaal 3 miljard dollar aan voordelen beloofd. De Financial Times berekende dat elke baan 48.000 dollar kostte. In The Big Apple vroegen burgers en linkse politici zich boos af of het echt nodig was om zo veel belastinggeld uit te geven aan een bedrijf dat met Jeff Bezos de rijkste man ter wereld als baas heeft. Het protest was zo groot dat Amazon enkele weken geleden besliste om toch niet naar New York te gaan.
Foute missverkiezing
Als bedrijven in de Verenigde Staten steden tegen elkaar uitspelen, dan gebeurt in Europa hetzelfde tussen landen telkens als een Zalando, een Amazon of een Alibaba het woord ‘grote investering’ laat vallen. In het geval van Alibaba was het een derby der Lage Landen. Amsterdam schoof de luchthaven van Maastricht naar voren, Brussel de luchthaven van Luik. In 2015 al ontmoette koning Filip keizer Jack Ma voor het eerst, tijdens het Wereld Economisch Forum in Davos. Als hij nadien in Brussel was, werd hij steevast op het Paleis ontvangen. De rode loper hoort erbij als je zaken wilt doen met Chinezen. Voor politici is een groot bedrijf binnenhalen niet alleen potentieel goed voor de economie, het is ook een kwestie van prestige. Maar op die manier lijkt de strijd om een bedrijf wel almaar meer op een foute missverkiezing, waarbij de kandidaat die op het einde het minste kleren aanheeft, zich de winnaar mag kronen.
De Chinezen lijken heel goed te weten hoe ze onze complexe staatsstructuur kunnen bespelen
In het geval van Alibaba kwam die kroon bovendien met verontrustende verborgen kosten. Dat Luik de hub kreeg, was voor Chinese kranten niet meer dan een voetnoot. Zij kopten op wat in het officiële persbericht van de Belgische regering haast tussen haakjes was meegegeven. Charles Michel en Kris Peeters sloten ons land in een Memorandum of Understanding aan op het Chinese Electronic World Trade Platform (eWTP). Jack Ma lanceerde het idee in 2016 tijdens een bijeenkomst van de G20 in Hangzhou, de thuisstad van Alibaba. Hij slaagde er zelfs in om het tegen de zin van de andere delegaties in de slotverklaring van de top te smokkelen. Concreet wil Ma de internationale regels rond e-commerce versoepelen en digitale handelsbarrières wegwerken. Ook de Wereldhandelsorganisatie werkt daaraan, maar het initiatief van Ma is opmerkelijk omdat het doorgedrukt wordt door een van de grootste webwinkels ter wereld. Een Chinees bedrijf bovendien, dat dus in het oog en de hand gehouden wordt door de Chinese regering. Ma is al jaren lid van de Communistische Partij.
‘Ma heeft sinds 2016 meer dan 800 uren gevlogen en meer dan 30 landen bezocht om zijn eWTP aan de man te brengen’, aldus het Chinese magazine Caijing over het akkoord met België. Maleisië had de primeur, de Rwandese president Paul Kagame tekende enkele dagen voor wij dat deden. We zijn dus het derde land dat tot het eWTP toetreedt, maar door onze ligging niet het minste. ‘Het eWTP vindt een eerste Europese partner’, kopte de South China Morning Post. De krant uit Hongkong was jarenlang een frisse, kritische stem. Toen we enkele jaren geleden de redactie bezochten, was die donker en afgeleefd. Inmiddels verhuisde de krant naar een groot, gloednieuw kantoor, met dank aan de overname door Alibaba. Sindsdien is de South China Morning Post erg lief voor Peking.
Had de Waalse regering haar zinnen op de hub in Luik gezet, Alibaba wou vooral een nieuwe handtekening onder zijn eWTP. Michel Kempeneers, die voor het Waalse exportagentschap Awex met de Chinezen onderhandelde, geeft toe dat weigeren geen optie was. ‘Voor Alibaba was de hub onlosmakelijk verbonden met het eWTP’. Hij begrijpt dat. ‘Alibaba is veel meer dan een e-commercebedrijf. Met de app Alipay pionieren ze bijvoorbeeld op het gebied van elektronisch betalen. Het is ook een gigant op het vlak van big data. Op basis van de gegevens die ze over hun consumenten verzamelen, willen ze op een heel andere manier handel drijven. Ons land mag tevreden zijn daarin mee voorop te lopen.’
Ceremonie in mineur
De federale regering tekende nochtans met lange tanden. Afgelopen zomer was Ma in ons land. In aanloop naar de ontmoeting met de koning en de premier schreven Chinese kranten al dat het akkoord rond de Luikse hub rond was. En toen kwam de coup de théâtre. Het eWTP van Ma ondertekenen lag moeilijk voor de Belgische regering. Le Soir en L’Echo hadden het over ‘praktische bezwaren’. Ma vertrok en reisde door naar Nederland voor gesprekken met premier Mark Rutte. ‘Kiest Alibaba toch voor ons?’, klonk het hoopvol in de Nederlandse kranten.
Maar tegen de winter waren de Belgische bezwaren gesmolten als sneeuw voor de zon. Ons land ondertekende een overeenkomst over het eWTP. Nooit eerder sloot de regering een Memorandum of Understanding met een bedrijf. Vlaanderen en Flanders Investment & Trade weigerden erin mee te stappen. In de officiële communicatie werd met geen woord over het memorandum gerept. De ceremonie was er een in mineur. Ma deed zelfs niet meer de moeite om naar Luik af te zakken.
Premier Michel wil niet reageren op vragen over het eWTP. De woordvoerster van minister Peeters laat weten dat alle coalitiepartners samen de beslissing namen om te ondertekenen en benadrukt dat de overeenkomst niet bindend is. Op de vraag of het document in kwestie beschikbaar is, verwijst de premier naar de minister van Economie. Die verwijst op zijn beurt naar het Waalse exportagentschap. Daar luidt het dan weer dat er geen toelating van Alibaba is om het document aan de pers te geven.
Los van de ongemakkelijkheid waarmee de overeenkomst ondertekend werd, is de vraag: waartoe engageren we ons? Federaal beloven we om e-commerce te ondersteunen, Michel Kempeneers van het Waalse exportagentschap wijst op de regelgeving rond nachtwerk, bijvoorbeeld, en het digitaliseren en stroomlijnen van de douaneprocedures. Volgens De Tijd steeg het aantal Chinese pakjes naar België van 385.000 in 2017 naar 5,8 miljoen in 2018. Zonder hub vliegen er vandaag al elke week twee vliegtuigen van Alibaba op Luik. Ook per boot en trein doet het bedrijf ons land aan. Als de hub in 2021 opent, zal dat verder oplopen. ‘Onze douane behoort nu al tot de meest performante in Europa, maar de verwachte verhoging van de volumes is natuurlijk een uitdaging’, zegt Kempeneers. ‘Douaniers denken hier al in een commerciële logica, wat niet vanzelfsprekend is. Ze zien de leveranciers van Chinese pakjes als klanten, niet als potentiële oplichters.’
Daarnaast krijgen onze kmo’s via het eWTP toegang tot de Chinese markt. Op papier toch. ‘Belgische ondernemers zullen moeten concurreren met Chinese verkopers op het vlak van prijs en kwaliteit. Die eerste concurrentiestrijd is niet te winnen’, zegt Tham Siew Yean, onderzoekster van het ISEAS–Yusof Ishak Institute in Singapore, die de impact van het eWTP op Maleisische kmo’s evalueerde. ‘De Chinese verkopers hebben een enorm schaalvoordeel en zijn al erg competitief op de Chinese markt. Het zal voor de Belgen ook niet makkelijk zijn om de Chinese wetten en regels goed te begrijpen. Wel een voordeel: Chinese consumenten houden van Europese producten omdat ze die als meer kwalitatief zien.’
Maar om in een webwinkel op te vallen, heb je wel een heel sterk merk nodig als je wilt dat Chinezen je online bestellen. Als de Chinese markt zelfs voor pakweg Godiva een uitdaging is, dan is het nog maar de vraag hoe een artisanale Belgische chocolatier in China zou kunnen doorbreken in een e-winkel. Op dit moment wegen de containers uit China alleszins zwaarder dan de containers naar China.
Digitale zijderoute
Dit is veel meer dan alleen een economisch verhaal. Het is ook pure geopolitiek en daardoor niet onschuldig. Het eWTP is een onderdeel van de nieuwe Chinese digitale zijderoute, een cruciaal maar minder zichtbaar blokje binnen het Belt and Road Initiative van Peking. China creëert wereldwijd nieuwe zijderoutes, te land, te zee en in de lucht, door de bouw van havens, hogesnelheidstreinen en elektriciteitscentrales. Een economisch project van duizelingwekkende omvang dat controversieel is, omdat heel wat landen de gemaakte schulden wellicht nooit zullen kunnen terugbetalen én omdat China zo zijn invloed wereldwijd laat gelden.
‘Die digitale zijderoute klinkt voorlopig vooral als Chinese politieke retoriek. Maar als het plan van de grond komt, wordt het een belangrijke manier om landen in Chinese netwerken in te bedden, wat de invloed van de Amerikaanse regering en bedrijven kan beperken’, schreef Rachel Brown van de Council on Foreign Relations in 2017. Op de Chinese staatszender CCTV stelde de Chinese academicus Jing Linbo scherper dat ‘het eWTP het potentieel heeft om internationale handelsregels te beïnvloeden.’ Met andere woorden, Alibaba wil behalve pakjes ook de Chinese normen en waarden exporteren. En daar sluit België zich op aan.
Handel is een bevoegdheid van de regio’s en Wallonië trekt tegenwoordig voluit de Chinese kaart. ‘De reconversie van de Waalse economie is “made in China’’, zegt Kempeneers. Het Waalse exportagentschap deed er alles aan om Alibaba binnen te halen en hoopt dat het bedrijf als een magneet andere Chinese investeringen zal aantrekken. Vorig jaar raakte bekend dat het Chinese Thunder Power de lege site van Caterpillar in Charleroi nieuw leven komt inblazen, een politiek symbooldossier. De start-up wil elektrische wagens op de Europese markt brengen. Het bedrijf zelf investeert daarvoor 125 miljoen euro, de Waalse investeringsmaatschappij Sogepa 50 miljoen. Dat Thunder Power op het belastingparadijs de Maagdeneilanden is gevestigd en de transactie dus langs daar loopt, zinde de Waalse regering niet, maar voor de Chinezen viel daar niet over te praten. Bovendien zit Thunder Power zit nog volop in de ontwikkelingsfase, het vervaardigde nog geen enkele wagen.
Een ander project verrijst in Louvain-la-Neuve in de schoot van de universiteit. In 2014 ondertekenden toenmalig premier Elio Di Rupo en Xi Jinping een akkoord over de bouw van het China Belgium Technology Center, dat de grootste Chinese investering in ons land moet worden – de kosten worden zo goed als volledig gedragen door de provincie Hubei. Chinese en Belgische bedrijven zullen er zij aan zij aan onderzoek en ontwikkeling doen in cruciale domeinen als telecommunicatie en (bio)technologie, maar vandaag is de site na al die jaren nog altijd een werf. ‘Die projecten zijn een gok,’ geeft Kempeneers toe, ‘we weten niet of ze gaan lukken.’
Voor alle duidelijkheid: Chinese investeringen in ons land zijn geen exclusief Waals verhaal. De investeringen in pakweg de haven van Zeebrugge, Volvo of de bankensector zijn nog altijd groter dan die Waalse investeringen. Maar er zit spanning op de regionale relatie. Kritiek vanuit Vlaanderen, of de weigering van Vlaanderen om het eWTP mee te ondertekenen, wordt weggezet als ‘politiek en communautair geïnspireerd’. Terwijl de Chinezen wellicht heel goed weten hoe ze onze complexe staatsstructuur kunnen bespelen.
Brusselse rillingen
In tegenstelling tot onze buren heeft België nog geen mechanisme om na te gaan of buitenlandse directe investeringen de veiligheid van het land in gevaar brengen. Wel werd in het verleden een investering onder druk van politieke partijen en de Staatsveiligheid om die reden geschrapt: het Chinese staatsbedrijf State Grid mocht zich niet inkopen in de energienetwerkbeheerder Eandis.
Deze maand werd Europees een verordening goedgekeurd rond de screening van foreign direct investment. Officieel wordt China niet genoemd, maar het is duidelijk dat de nieuwe regels met dat land in het achterhoofd uitgewerkt werden. De toenemende bezorgdheid verklaart de snelheid waarmee de verordening aangenomen werd. In de Raad van Ministers van de EU steunde België de verordening. Wel vond ons land het belangrijk om de screening te beperken rond nationale veiligheid en openbare orde om niet in protectionisme te vervallen en daarmee werd rekening gehouden, aldus een Europese diplomaat. Het wordt nu uitkijken hoe we de verordening zullen implementeren.
In de Europese wandelgangen gaan de ogen stilaan open. Want wat in het klein in België gebeurt, gebeurt Europees in het groot. Landen worden voortdurend tegen elkaar uitgespeeld. Op dit moment is Xi Jinping op bezoek in Italië, het voornemen van de Italiaanse regering om in een memorandum of understanding als eerste land van de G7 het Belt and Road Initiative formeel te ondersteunen, bezorgde Brussel rillingen. Ook Huawei is een heikel dossier voor heel wat Europese lidstaten. Investeringen door bedrijven of door de staat zijn in China niet te onderscheiden. Ze zijn steevast strategisch. Waartoe dat kan leiden? In 2017 kon de EU zich in de Mensenrechtenraad van de VN voor het eerst de mensenrechtenschendingen in China niet veroordelen terwijl het dat wel wilde doen. Griekenland, het land dat Europees het meeste Chinese investeringen en leningen had aangetrokken, lag dwars. Niet toevallig net nadat het Chinese bedrijf Cosco 51 procent van de haven van Piraeus gekocht had.
In een gloednieuw strategisch rapport noemde de Europese Commissie China voor het eerst een ‘systemische rivaal’. De verdoken staatssteun, oneerlijke concurrentie, problemen met andere waarden en normen, het wordt allemaal benoemd. Nooit eerder drukte de Commissie zich zo sterk uit. Deze week stond China op de agenda van de Europese Raad. Op 9 april vindt er in Brussel een top tussen de EU en China plaats. Het wordt uitkijken naar de woorden en daden van de lidstaten.