Mooncat

Ruim een half jaar geleden heb ik de overstap gewaagd van werknemer naar zelfstandige. Het was een beslissing waar ik grondig heb over nagedacht, want zo'n comfortabel leven geef je niet gemakkelijk op. Ik had een vrij hoog loon, reed met een mooie wagen en kreeg voldoende opleidingen. Er waren dus niet echt veel redenen om over te stappen naar het onzekere bestaan van een zelfstandige. Toch heb ik dit wel gedaan en wel omwille van één - wel heel erg subjectieve - reden: er is immers geen wezenlijk verschil tussen werknemer voor een detacheringsbedrijf en als zelfstandige IT'er!

Ik heb bij twee detacheringsfirma's gewerkt en hoewel ik van beide bedrijven erg tevreden was en ben, zie je steeds weer dezelfde perikelen opduiken, ongeacht de grootte van zo'n bedrijf. Of je nu goed of slecht presteert bij een klant, dikwijls zijn salarisverhogingen al lang op voorhand uitgestippeld. Enkel bij uitzonderlijke omstandigheden valt er een beetje te onderhandelen, maar dat zijn dan dikwijls de spreekwoordelijke broodkruimels. Het is enkel door te veranderen van werkgever dat je een stevige stap vooruit kan zetten in je salaris. Dit was ook de reden waarom ik van firma veranderde.

Dergelijke bedrijven zijn geen non-profit organisaties en alle andere (menselijke) factoren worden weggestopt ten voordele van winstmaximalisatie. In elke vacature van een detacheringsfirma kan je lezen dat de consultant centraal staat en aan zijn opleidingen wordt gewerkt door middel van een persoonlijk ontwikkelingsplan. Dit klopt ook wel, maar dan wel als de economie goed draait en de vraag veel groter is dan het aanbod. Wanneer het tegendeel waar is, word je als werknemer met de rug tegen de muur gedrukt en dien je minder leuke voorwaarden te aanvaarden. Zo kan het dus gebeuren dat je dan dagelijks 300 km moet rijden voor je werk of dat je een opdracht moet uitvoeren die volledig beneden je niveau is. Bovendien stippelen deze bedrijven je carrièrepad uit in de richting die volgens hen het meest lucratieve is.

Het klinkt allemaal een beetje negatief, maar het zijn wel symptomen die je bij quasi elke detacheringsfirma tegenkomt. Als je met deze mindere punten kan leven, is outsourcing best wel een interessante sector om in te werken. Je komt immers op veel plaatsen en je kan op korte tijd veel leren. Hierdoor heb je een steile groeicurve en kan je op vijf jaar tijd al een mooie positie bekleden. En ook niet geheel onbelangrijk: het salaris in deze sector behoort tot de hoogste regionen en een bedrijfswagen is natuurlijk altijd mooi meegenomen.

De vraag die ik me dan heb gesteld, is dan ook een heel erg logische (in mijn ogen). Wat is dan het verschil tussen het bestaan als werknemer bij een detacheringsfirma en voor jezelf werken als zelfstandige? De structuur van de jobinhoud en de daaraan gerelateerde factoren zijn min of meer hetzelfde. Als zelfstandige zal je dezelfde opdrachten uitvoeren die je als werknemer bij een detacheringsbureau ook uitvoert en andere zaken zoals opleiding en vakantie zullen ook niet grondig verschillen. Als zelfstandige heb je meer vrijheid in het bepalen van je opleiding en vakantie, maar (zeker in het begin) zullen de opleidings- en vakantiedagen quasi overeenkomen met die van een gewone werknemer.

Het grote verschil zit echter in het pensioen. Een gewone werknemer zal (momenteel) zo'n 1200 euro pensioen krijgen als die op pensioen gaat. Het minimumpensioen van een zelfstandige bedraagt al snel een paar honderd euro's minder en dat verschil moet ook overbrugd worden. Een ander groot verschil is dat zelfstandigen bij de beëindiging van een opdracht geen inkomsten meer hebben, terwijl werknemers worden doorbetaald als ze op de bench terechtkomen. Als freelance IT'er moet je dus een buffer inbouwen van een aantal weken dat je onbeschikbaar bent. In België zijn er echter 1001 maatregelen om deze ongemakken aan te pakken en worden die zelfs fiscaal gestimuleerd. Als je ziek valt, ben je als zelfstandige een grote bron van inkomsten kwijt, maar je kan - net zoals een werknemer - terugvallen op een ziekenfonds dat een weliswaar lager tarief uitkeert wanneer je ziek bent.

Anderzijds zijn er ook andere factoren die inherent zijn aan het leven als zelfstandige waarmee je rekening moet houden. Zo verlies je elke maand wel een aantal uren met het bijhouden van je hele administratie of door naar je boekhouder te gaan. Bovendien zijn er tussenpartijen die een deel van je dagtarief opeisen voor het zoeken van geschikte opdrachten. Dit zouden echter geen factoren mogen zijn die beslissen of je wel of niet als zelfstandige wil starten.

Dan komt het belangrijkste luik in het hele verhaal: een opdracht binnenhalen. Dit is de meest cruciale stap in het verhaal en ééntje die bovendien bol staat van de tegenstrijdigheden. Je ziet niet met twee, maar dikwijls drie partijen die zoveel mogelijk hun graantje willen meepakken. Primo: de zelfstandige die natuurlijk zo'n hoog mogelijke dagtarief wil, secundo: de klant die zo goedkoop mogelijk een goede werkkracht wil binnenhalen, tertio: de tussenfirma die zelf zo veel mogelijk wil binnenhalen en erbij gebaat zijn dat de zelfstandige zo weinig mogelijk betaalt en de klant zo veel mogelijk. Het is niet meteen een gemakkelijke uitgangspositie om mee te onderhandelen.

Een gewaarschuwde zelfstandige is er echter twee waard en het loont dan ook om enkele contacten aan te spreken (die zelf zelfstandige zijn) als je op zoek bent naar een opdracht. Zo zijn er beruchte bureaus zoals Computer Future Solutions die je als zelfstandige beter mijdt, want zij staan bekend omwille van hun scrupuleuze aanpak. Anderzijds zijn er firma's die heel menselijk zijn en een schappelijker tarief van 50 euro per dag hanteren. Dan hangt het van de klanten af waar je misschien gaat terechtkomen. De meeste klanten zijn de zogenaamde blue chips companies, zeg maar de grote multinationals, en die hebben een heel strikt salarisbeleid. Dikwijls zijn tarieven al op voorhand gedefinieerd en kan je een tarief aanbieden dat concurrentieel is (lees: afhankelijk van je ervaring en expertise). Afhankelijk van de wet van vraag en aanbod kan er wat variatie inzitten, maar dikwijls is de onderhandelingsruimte voor beide partijen vrij beperkt. Als alle partijen zich redelijk opstellen, is de kans reëel dat je aan de slag kan bij deze klant.

Eens je aan de slag bent, heb je twee mogelijkheden. Ofwel wordt je opdracht verlengd (dikwijls tegen dezelfde voorwaarden of met een klein beetje indexatie) als er nog werk voor je is, ofwel loopt de opdracht ten einde en mag je op zoek naar een nieuwe opdracht. Dan herhaalt het hele proces zich weer opnieuw. Het is dus in principe een bestaan dat niet zo veel verschilt met het leven als gewone werknemer bij een detacheringsfirma, buiten het feit dat je zelf (al dan niet passief) moet zoeken naar nieuwe opdrachten. Dus is de overstap naar een leven als zelfstandige eigenlijk niet zo gigantisch groot.

De primordiale reden voor mensen die met het idee zitten om zelfstandige te worden, kan herleid worden tot één factor: geld. Het is inderdaad waar dat (en nu spreek ik specifiek foor freelance IT'ers) zelfstandigen zeker niet slecht verdienen. Het is moeilijk om een correcte berekening te doen omwille van 1001 regels waarmee je moet rekening houden, maar een zelfstandige verdient in goede tijden zo'n grosso modo 1000 euro meer dan een gewone werknemer. Bovendien zal een zelfstandige dikwijls in een grote Duitse wagen rijden, omdat dit fiscaal interessant is. Dit klinkt op het eerste gezicht aanlokkelijk, maar (zoals altijd) moet je verder kijken dan je neus lang is.

Een zelfstandige heeft geen dertiende maand of vakantiegeld en moet periodes van onbeschikbaarheid zelf bekostigen. Er is ook een grote achterstand in pensioengelden die gecompenseerd moet worden. Maar het zijn de economische cycli die echter het belangrijkste zijn. Haal een grafiek van de wereldeconomie bij en je zal zien dat er (grof geschat) iedere acht jaar wel een crisis is die twee of zelfs meer jaren kan duren. In deze magere jaren is het best mogelijk dat je een lange periode (zes maanden tot zelfs een jaar) geen opdracht hebt, of als je die al hebt, een belachelijk laag tarief krijgt voorgeschoteld. De truc is dan om in de vette jaren genoeg reserves op te sparen om in de magere jaren te kunnen overleven.

Het neemt echter niet weg dat financiële overwegingen een goede reden zijn om te besluiten om zelfstandige worden, het mag echter nooit de enige reden of determinerende factor zijn. Eén van de redenen of misschien wel DE reden zou eigenlijk de vrijheid moeten zijn. Als zelfstandige heb je immers totale controle over je loopbaan. Je bepaalt zelf in welke richting je wil groeien, hoeveel je wil werken, wat je wil doen, hoeveel vakantie je wil en welke opleidingen je wil volgen. Natuurlijk dien je wel rekening te houden met een aantal logische zaken. Zo zullen meeste klanten in de as Gent-Brussel-Antwerpen zitten (voor IT tenminste) met het desbetreffende fileleed tot gevolg. Ook is het in goede economische tijden gemakkelijker om een opdracht te vinden die je helemaal ziet zitten dan in economisch slechte tijden.

Dan rest er de vraag wie eigenlijk allemaal zelfstandige kan worden. In m'n onmiddellijke (werk)omgeving heb ik de twee extrema meegemaakt: mensen met amper een dik jaar ervaring of ervaren mensen met een zwaar profiel die het pas na vijftien jaar doen. Grof gezegd, komt het eigenlijk op één ding neer: wees goed in je vak! Je kan dit aantonen door werkervaring, certificaten en referenties. Het ideale profiel beschikt dus over een aantal jaar ervaring en heeft (als het even kan) een aantal certificaten op zak. Niks bewijst immers zo goed als certificaten dat je in jezelf investeert qua ontwikkeling. En als er in de IT (of andere sectoren) iets belangrijk is, is het wel dat je op de hoogte blijft van je vakgebied. Als je je werk goed doet, is het een fluitje van een cent om degelijke referenties op te geven op je CV en heb je al een stevige basis om te solliciteren bij een opdracht.

Dikwijls wordt ook aangenomen dat je een half genie moet zijn om als zelfstandige aan de bak te komen (in de IT-sector) en dat is pertinent onwaar. Hoe hoger je diploma, hoe aanlokkelijker dit is voor sommige bedrijven, maar het is grotendeels de ervaring en je kunde in je vakgebied die bepalen hoe goed je bent en hoe gemakkelijk je aan de bak komt als zelfstandige. Zo is het dus perfect mogelijk dat zelfstandigen zonder hoger diploma maar wel gespecialiseerd zijn in een nicheproduct stukken meer kunnen verdienen dan mensen met een hoger diploma maar in een eerder generalistisch vakgebied opereren.

En tot slot wil ik even het fabeltje van consultancy doorprikken. Als je de betekenis consultancy opzoekt in Van Dale zie je dat consultants eigenlijk mensen zijn die advies verlenen. Dit zijn dus met andere woorden de mensen die het hoger mangement in een bedrijf helpen bij het maken van keuzes op strategisch, tactisch of operationeel niveau. Als je een applicatie in Java aan het schrijven bent voor de buurtslagers, ben je dus geen consultant en dit is de overgrote meerderheid. De meeste mensen zijn dus werkzaam in de outsourcing wat eigenlijk wil zeggen dat je activiteiten uitvoert die ook intern kunnen uitgevoerd worden, maar nu worden uitbesteed. De firma's die zich hier in specialiseren zijn dus detacheringsfirma's en hoegenaamd geen consultancyfirma's zoals bijvoorbeeld Bain.